Ginkgo biloba – miłorząb dwuklapowy (miłorząb chiński)

Ginkgo biloba - miłorząb chiński, liśćGinkgo biloba - miłorząb chiński, długopęd z krótkopędamiPochodzenie: Rośnie dziko jedynie w Chinach, w prowincji Syczuan, gdzie rośnie ponad 150 okazów, niektóre znacznie przekraczają wiek 1000 lat. Jest reliktem i endemitem. W Chinach jest uznawany za drzewo święte. W Polsce pierwsze egzemplarze pojawiły się w XVIII w. w Łańcucie (najstarszy w Polsce), następnie w Krakowie, Warszawie (Ogród Botaniczny UW) oraz w szkółkach Kórnickich.

Opis: Miłorząb jest długowiecznym, wolnorosnącym drzewem, dorastającym w swojej ojczyźnie do 40 metrów, w uprawie osiąga połowę tej wysokości. Wytwarza głęboki, palowy system korzeniowy. Kora pnia dość mocno spękana. U starych osobników na pniu i konarach mogą pojawiać się charakterystyczne narośla, tzw. „czi-czi”. Są to zdrewniałe wyrośla, które stopniowo wrastają w glebę, po czasie mogą się zakorzeniać i tworzyć nową roślinę.

Ginkgo biloba - miłorząb chiński, kwiaty męskieMiłorząb należy do roślin nagozalążkowych, dlatego właściwie powinnam go umieścić wśród sosen i świerków. Jednakże ze względu na wytwarzanie szerokich blaszek liściowych, a nie igieł, zamieszczam jego opis wśród drzew liściastych. Z daleka pokrojem przypomina drzewo iglaste, a jesienią, gdy jego liście żółkną jest mylony z modrzewiem. Gałęzie wyrastają z głównego pnia prawie pod kątem prostym, podobnie jak u gatunków iglastych. U miłorzębu wyróżnia się zarówno długopędy, jak i krótkopędy z wyraźnymi bliznami po zeszłorocznych liściach. Krótkopędy wyglądają jak chropowate trzoneczki. Na krótkopędach liście są zebrane w pęczki, a na długopędach wyrastają pojedynczo. Liście, podobnie jak cała roślina, są wyjątkowe i niepowtarzalne. Osadzone są na długich ogonkach, przypominają wachlarz, a ich unerwienie przebiega od nasady ogonka do brzegów liścia (tzw. unerwienie dychotomiczne, typowe jedynie dla skamieniałości z dawnych epok). Większość liści posiada na środku wgłębienie dzielące liść na dwie klapy (stąd nazwa), choć istnieją różnice w kształcie liści, uzależnione od miejsca wyrastania (na krótkopędach najczęściej liście bez wcięcia), wieku rośliny i jej usłonecznienia. Najpiękniej prezentują się jesienią, kiedy to przebarwiają się na cytrynowożółty kolor, niespotykany u żadnego innego gatunku liściastego (podobnie przebarwia się modrzew).

Miłorząb jest gatunkiem rozdzielnopłciowym i dwupiennym. Osobniki męskie są bardziej smukłe, przypominające sylwetką drzewa iglaste, natomiast okazy żeńskie mają koronę szerszą, przypominającą drzewa liściaste. Kwiaty żeńskie są niepozorne, osadzone po 2 na długich szypułkach wyrastających z kątów liści, na krótkopędach. Kwiaty męskie zebrane są w kilkucentymetrowe kotki, również wyrastają z krótkopędów. Kwitnienie przypada na V-VI. Miłorząb wchodzi w fazę kwitnienia w wieku kilkudziesięciu lat i przed okresem kwitnienia trudno jest rozpoznać płeć drzewa. Z kwiatów żeńskich, po zapyleniu przez wiatr i nawet kilkumiesięcznym zapłodnieniu powstaje kuliste nasiono otoczone żółtą mięsistą osnówką („gin-kyo” z japońskiego jest tłumaczone jako „złoty owoc”). Nasiono to przypomina zwisającą śliwkę (nie jest to jednak owoc, bo roślina należy do nagozalążkowych). Po dojrzeniu „śliwki” zaczynają wytwarzać niemiłą woń zjełczałego masła. Opadają dopiero po dłuższych przymrozkach, już po opadnięciu liści. W terenach zieleni wysadza się przede wszystkim osobniki męskie, które nie zanieczyszczają okolicy śmierdzącymi nasionami. Często, jako ciekawostkę, zaszczepia się na okazach męskich żeńską gałąź. W Polsce nasiona rzadko dojrzewają, a ich zdolność kiełkowania nie przekracza 30%.Ginkgo biloba - miłorząb dwuklapowy, liście przebarwione jesienią

Wymagania: Gatunek wybitnie światłolubny. Starsze okazy są całkowicie odporne na mróz, młodsze (szczególnie siewki i młode sadzonki) należy przez  kilka lat okrywać na zimę włókniną lub słomą oraz ściółkować glebę. Po przemarznięciu odbijają w liczne pędy boczne i tworzą kilka przewodników. Najlepiej rośnie na glebach lekko kwaśnych, żyznych, choć doskonale radzi sobie na przeciętnych. Nie znosi jedynie zbyt wysokiego lustra wody gruntowej, a także gleb piaszczystych oraz podmokłych. Dobrze znosi warunki miejskie i coraz częściej jest sadzony w zieleni miejskiej. Ze względu na nierozgałęziony, głęboki system korzeniowy, nie znosi przesadzania. Najlepiej robić to wiosną, po wykopaniu z dużą bryłą ziemi. Jest całkowicie odporny na choroby i szkodniki, niebezpieczne mogą być dla niego jedynie gryzonie glebowe (warto sadzić rośliny z korzeniami w metalowych siatkach zapobiegających obgryzaniu korzeni np. przez nornice). Doskonale znosi cięcie, można więc stosować go na strzyżone żywopłoty oraz do tworzenia drzewek bonzai.

Zastosowanie: Coraz częściej jest sadzone jako soliter lub w niewielkich grupach w kompozycjach krajobrazowych. Szczególnie ładnie wygląda jesienią, gdy liście przebarwiają się na cytrynowożółto oraz zimą, gdy dobrze widać charakterystyczne drabiniaste rozgałęzienia i liczne krótkopędy. Chętnie sadzony w większych ogrodach przydomowych jako ciekawostka (bardzo oryginalne liście). Doskonały gatunek do sadzenia w dużych miastach ze względu na dużą tolerancję na warunki wielkomiejskie. Może być stosowany na żywopłoty strzyżone i niestrzyżone. Miłorząb może też być stosowany jako drzewo alejowe, tak wykorzystywany jest obecnie głównie w krajach Europy Zachodniej. Należy pamiętać o unikaniu sadzenia osobników żeńskich, które wytwarzają śmiecące i niezbyt ładnie pachnące nasiona i mają szerszą niż osobniki męskie koronę. Miłorząb od dawna jest stosowany w ziołolecznictwie i farmacji. Wyciąg z liści ma działanie usprawniające krążenie krwi w mózgu i poprawiające procesy zapamiętywania. Wpływa też na lepsze krążenie skórne. W aptekach spotkać możemy liczne tabletki i maści, które mają w swoim składzie wyciąg z liści miłorzębu. Na zachodzie Europy istnieją ogromne plantacje miłorzębu, zakładane do pozyskiwania leczniczych ekstraktów z liści. W Chinach miłorząb uprawiany jest jako drzewo owocowe, gdyż nasiona pozbawione mięsistej osnówki, prażone lub gotowane są przysmakiem tamtejszej kuchni.

Rozmnażanie: Wysiew nasion oczyszczonych z miąższu, jesienią lub po stratyfikacji – wiosną. Nasze nasiona wschodzą słabo, ponadto bardzo trudno jest wyselekcjonować siewki na żeńskie i męskie. Można też rozmnażać miłorząb przez sadzonki zielne, ale rośliny tak wyprodukowane bardzo wolno rosną i tworzą krzywy pień i nieregularną koronę.

Ciekawostki:

  • Miłorząb jest jedynym gatunkiem w swoim rodzaju. Jest też jedynym drzewem liściastym wsród nagozalążkowych (pozostałe to drzewa i krzewy iglaste). Pod względem taksonomiczym jest to najstarszy żyjący gatunek drzewa na świecie. 
  • Liść miłorzębu widnieje w logo Ogrodu Botanicznego UW w Warszawie. Ogród Botaniczny UW szczyci się posiadaniem jednego z najstarszych w Polsce miłorzębów. Został on posadzony w 1824 roku, obecnie jest pomnikiem przyrody.
  • Plemniki miłorzębu są ruchliwe, podobnie jak u mszaków i paprotników. Zapłodnienie i rozwój zarodka następuje dopiero po opadnięciu „nasion” na ziemię, jesienią – kilka miesięcy po zapyleniu.
  • Mięsista, cuchnąca osnówka ma właściwości alergizujące, może spowodować podrażnienia skóry.
  • Miłorząb jest rośliną wyjątkowo odporną na niekorzystne czynniki zewnętrzne (choroby, szkodniki, klimat, gleba), prawdopodobnie ze względu na obecność licznych substancji wykorzystywanych przez nas jako lecznicze (w tym przeciwutleniaczy). Podobno był pierwszą rośliną, która zaczęła zupełnie normalnie odrastać po wybuchu bomby atomowej w Hiroszimie. 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *