Helleborus – ciemiernik


Ciemiernik biały zakwita jako pierwszy
Pochodzenie i opis

Ciemierniki należą do rodziny jaskrowatych, są krewniakami dobrze znanych jaskrów, kaczeńców i zawilców. Zdobią ogród swoimi kwiatami, a później owocostanami nawet w nietypowej porze – prawidłowo zestawione odmiany mogą kwitnąć od lutego do maja. Dodatkowym atutem ciemierników jest skórzaste zimozielone ulistnienie. Większość gatunków pochodzi z górskich lasów Europy i Azji.  W Polsce, w Bieszczadach rośnie dziko ciemiernik czerwonawy (Helleborus purpurascens). W uprawie mamy także gatunki mieszańcowe o wyjątkowo pięknych, barwnych kwiatach.

Najczęściej uprawiane u nas gatunki to:

Helleborus niger – ciemiernik biały

Helleborus x hybrida – ciemiernik mieszańcowy

Helleborus foetidus – ciemiernik cuchnący

Helleborus odorus – ciemiernik wonny

Ciemierniki to krewniacy zawilców. Tu z zawilcem gajowym.

Są to niestety rośliny dość wymagające, a naprawdę efektownie wyglądają dopiero mocno rozrośnięte, paroletnie egzemplarze. Rosną wolno, nie znoszą przesadzania, słabej gleby i letnich upałów. Większość gatunków doskonale znosi nasze zimy.

Ciemierniki  to niewysokie byliny zimujące w gruncie.

Dorastają do 20-50 cm. Z czasem tworzą szerokie, rozrośnięte kępy. Liście mają dłoniasto wcinane, skórzaste, błyszczące, zimozielone. Nowe liście wyrastają wczesnym latem (gdy roślina zaczyna przekwitać), a zamierają wiosną następnego roku.

Główną ozdobą ciemierników są kwiaty

Ciemierniki kwitną na biało, żółto, zielono, a mieszańców najczęściej wytwarzają kwiaty w odcieniach czerwieni, różu i fioletu. Na jednej roślinie może kolejno rozwinąć się, w zależności od jej wieku, 5-30 kwiatów. Rośliny kwitną w dość dziwnym terminie – od końca XI do V, w zależności od gatunku i odmiany. Na czas zakwitania ma także wpływ pogoda. Gdy temperatura spada poniżej 0oC rośliny przestają kwitnąć i „czekają” na cieplejsze chwile. Pąki ciemierników wytwarzają podwyższoną temperaturę, przez co mogą sobie wytapiać wokół wolną przestrzeń pod śniegiem, gdzie nie brakuje światła i powietrza.

Kwiaty zapylane są przez pierwsze, dopiero co przebudzone pszczoły. Po przekwitnięciu i w czasie tworzenia się owoców płatki ciemiernika nie opadają, a tylko stopniowo różowieją i zielenieją, dalej zdobiąc roślinę.

Po kwitnieniu w środku tworzą się mieszki z nasionami

Owocem jest ozdobny mieszek. Nasiona zawiązują się w VI (gdy w czasie kwitnienia nie było silnych mrozów), są roznoszone (podobnie jak u innych roślin z rodziny jaskrowatych) przez mrówki dzięki elajosomom.

Czy wiesz że…

We wszystkich częściach ciemierników (a przede wszystkim w korzeniach i kłączach) znajdują się toksyczne glikozydy (helleboryna, hellebryna i helleboreina) i saponiny, mogące wywoływać po spożyciu objawy silnego zatrucia (nazwa łacińska z greckiego hellei-zabijać, bora-potrawa), sok natomiast może powodować wystąpienie na skórze pęcherzy.

Ciemierniki to roślina długowieczne, na jednym miejscu mogą rosnąć ponad 10 lat. Rosną wolno, ale przy dobrej pielęgnacji bardzo silnie się rozrastają.

Po kwitnieniu ciemierniki wytwarzają ozdobne mieszki otoczone działkami okwiatu – zdjęcie zrobione w lipcu
Wymagania

Ciemierniki mają specyficzne wymagania i należą do roślin dość wymagających i wybrednych. Lubią stanowisko lekko ocienione (lub słoneczne, gdy gleba jest dostatecznie wilgotna), chłodne, osłonięte od wiatru (przede wszystkim zimą). Na stanowisku nasłonecznionym zimozielone liście mogą wysychać w czasie mroźnych, bezśnieżnych zim. Szczególnie wilgotne stanowisko powinno być w czasie kwitnienia, ponieważ wpływa to stymulująco na tworzenie się pąków kwiatowych. Są szczególnie wrażliwe na suche, zimowe wiatry i na choroby grzybowe (czarne plamy na liściach). 

Gleba musi być żyzna, próchniczna, dość gliniasta, przepuszczalna, o sporej zawartości wapnia, dobrze zdrenowana, stale wilgotna podczas kwitnienia, głęboko uprawiona. Najlepszy odczyn gleby to pH 6,0-6,5. Ciemierniki dobrze reagują na obecność węglanu wapnia w glebie. Są bardzo żarłoczne i wymagają corocznego nawożenia.

Uprawa

Jak każda wolno rosnąca i długowieczna bylina o głębokim systemie korzeniowym, ciemiernik nie znosi przesadzania i z trudem klimatyzuje się na nowym miejscu. Przed sadzeniem przekopujemy głęboko glebę z obornikiem lub nawozem wieloskładnikowym. Sadzimy w VIII/IX, dość płytko (2-3 cm pod ziemią), gdyż korzenie i tak „wciągną” roślinę nieco w głąb. Posadzony zbyt głęboko nie zakwitnie przez wiele lat. W czasie przesadzania lub podziału ciemiernika należy pamiętać o tym, że korzenie są bardzo wrażliwe na przesuszenie.

Od momentu pojawienia się pąków kwiatowych do wyrośnięcia nowych liści należy rośliny podlewać regularnie, a nieco mniej w czasie spoczynku letniego. Nawozimy począwszy od drugiego roku po posadzeniu, 2 razy w roku – na wiosnę i jesienią. Wiosną warto na glebę rozsypać saletrę amonową, a jesienią siarczan potasu w równych ilościach, po 15 g/m² (zapewnią one bujny wzrost i intensywne wybarwianie kwiatów). Ciemiernik dobrze reaguje też na nawożenie rozłożonym obornikiem lub kompostem (rozkładamy warstwę wokół roślin).

Zimozielone liście warto przykryć zimą stroiszem (gałązki roślin iglastych), szczególnie gdy zima jest mroźna i bezśnieżna. Zabezpieczymy w ten sposób wrażliwe liście przed nadmiarem słońca i wysuszającym zimowym wiatrem.

Rozmnażanie generatywne

Sprawia sporo trudności. Przede wszystkim stosuje się rozmnażanie z nasion. Odmiany ciemiernika łatwo się krzyżują, więc otrzymane rośliny mogą się znacznie różnić od roślin matecznych.

Niestety ciemiernik zawiązuje bardzo mało nasion. Trudno jest uchwycić moment pozyskiwania nasion. Należy uważać, aby nasiona nie zdążyły się wysypać z pękających owoców (często wtedy pojawią się wokół rośliny matecznej liczne samosiewy). Natomiast nasiona niedojrzałe nie kiełkują. Nasiona wysiewamy natychmiast po zbiorze (pocz.VI), ponieważ szybko tracą one zdolność kiełkowania. Wysiewamy je do zimnego inspektu lub wprost do gruntu. Nasiona przykrywamy 1-cm warstwą podłoża.

Kiełkowanie następuje w temperaturze ok. 5-10oC,  najwcześniej po 10-11 miesiącach!!! W tym czasie należy dbać o to, aby nasiona nie uległy przesuszeniu. Wschody są nierównomierne i zwykle wynoszą 20-30%. Siewki (lub samosiewy, gdy nie zdążymy zebrać nasion) pikujemy, gdy mają wykształcony 1 liść właściwy (ok.1 maja). Młode rośliny (jak i dorosłe okazy) nie znoszą przesadzania, dlatego też pikujemy roślinki do pojemników docelowych. W okresie VI-IX siewki nawozimy co tydzień dolistnie Florovitem.

Siewki rosną one bardzo wolno i najczęściej pod koniec drugiego roku uprawy mają dopiero 3 liście. Korzenie rozwijają się znacznie szybciej. Rośliny otrzymane z siewu są dostatecznie silne dopiero po 3-5 latach i wtedy kwitną po raz pierwszy.

Rozmnażanie wegetatywne

Można też stosować podział rozrośniętych roślin w IV-V (po kwitnieniu) lub w VIII-IX, gdy młode liście są już duże i ciemnozielone (rośliny zdążą się wtedy ukorzenić przed zimą). Dzielimy na części z 3-5 liśćmi oraz kilkoma pąkami i korzeniami. Jednakże nie zaleca się tego sposobu rozmnażania częściej niż co 4 lata. Po podziale otrzymujemy zwykle 4-6 roślin z jednego egzemplarza (rozmnażanie mało wydajne i wymagające dużej ilości roślin matecznych). Bardzo ważna jest odpowiednia głębokość sadzenia podzielonych roślin. Podobnie jak u piwonii zbyt głębokie posadzenie spowoduje słabe kwitnienie, albo rośliny będą tylko wegetować całymi latami. Po posadzeniu ważne jest szczególnie obfite podlanie roślin. Zwykle po podziale rośliny jakiś czas chorują, szczególnie źle znoszą uszkodzenia grube korzenie. Tak rozmnożone rośliny kwitną zwykle już w 3–4 miesiące po podziale.

Można też dzielić rośliny w okresie zimowo-wiosennym. Dzielimy wtedy roślinę podczas kwitnienia w I-II lub tuż po nim na krzyż łopatą, nie wykopując rośliny z ziemi. Po ok.6-8 tygodniach rany zabliźniają się i w III-IV możemy przystąpić do wykopania rośliny i podziału. Przy podziale nie skracamy korzeni. Podział należy zakończyć przed wyrośnięciem młodych liści.

Zastosowanie

Ciemierniki to bardzo cenne gatunki ze względu na nietypową porę kwitnienia, jednakże nadal dość rzadko uprawiane w naszych ogrodach (popularne na zachodzie Europy). Stosowane są w ogrodach, parkach, na cmentarzach, na zacienionych rabatach, pod drzewami, krzewami i murami, w założeniach naturalistycznych. Doskonale wyglądają w dużych grupach. Szczególnie dobrze rosną między drzewami owocowymi. Można też sadzić ciemierniki do pojemników.

Ciemierniki nadają się też do przyspieszania zimowego. W tym celu 2-3 letnie rośliny wykopujemy z ogrodu w VII/VIII i sadzimy w dużych doniczkach. Trzymamy je w ogrodzie lub na balkonie aż do momentu zawiązania pąków kwiatowych. Wtedy wstawiamy doniczki do mieszkania i po kilkunastu dniach roślina zaczyna kwitnąć. Najlepiej i najdłużej będą kwitły w temp. 12-16ºC.

Ciemiernik w wiosennej kompozycji z tulipanami i zawilcami.

Ciemierniki stosowane są też jako kwiat cięty (utrzymują świeżość w wazonie przez 5-7 dni), także jako dodatek do wiązanek ślubnych (zarówno kwiaty jak i liście). Substancje toksyczne zawarte w kłączach i korzeniach ciemierników są używane do produkcji leków nasercowych i wykrztuśnych oraz w niektórych chorobach nerwowych. Spożycie  nasion lub kłączy ciemierników może spowodować poważne zatrucia. Ciemierniki są roślinami miododajnymi.


0

Napisz komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *